Erteleme davranışı, bireyin üstlendiği sorumlulukları ve yapmak istediği aktiviteleri bazı temel inançlar, duygular ve başka çeşitli psikolojik, duygusal ve bilişsel süreçler nedeniyle ertelemesi sonucunda ortaya çıkan yaygın bir davranış örüntüsüdür. Sıkıntı veren duygulara karşı gösterilen bir kaçınma davranışıdır. Elde edilen kısa vadeli rahatlama duygusuyla pekişen ve zamanla tekrar eden bu tutum, erteleme alışkanlığı hâline gelerek bireyin akademik, mesleki ve günlük yaşam işlevselliğini olumsuz yönde etkileyebilmektedir. Özellikle sürekli erteleme, bireyin sorumluluklarını yerine getirmesini zorlaştırırken, stres, kaygı ve yetersizlik duygularının artmasına neden olabilmektedir. Bu nedenle erteleme davranışı, yalnızca zaman yönetimiyle sınırlı olmayan, bilişsel, duygusal ve davranışsal boyutlarıyla ele alınması gereken önemli bir psikolojik süreçtir.
Erteleme Davranışı Nedir?
Geçerli bir gerekçe bulunmaksızın, kişinin üstlendiği bir görevi ya da belirlediği bir hedefi bilinçli olarak sürekli ertelemesi veya tamamlamaktan kaçınması; bu süreçte, olası olumsuz sonuçların farkında olmasına rağmen, asıl sorumluluğuna odaklanmak yerine daha düşük önceliğe sahip etkinliklere ya da daha önemsiz uğraşlara yönelmesi durumudur. Psikolojik araştırmalar ertelemeyi, zaman yönetimi ya da irade eksikliğinden ziyade, duygu düzenleme güçlüğü ve kaçınma temelli bir başa çıkma stratejisi olarak ele almaktadır. Kısa vadede bireye geçici bir rahatlama sağlasa da, uzun vadede görevlerin birikmesine, stres ve kaygının artmasına, öz yeterlilik ve özgüven algısının zayıflamasına yol açarak bireyin akademik, mesleki ve günlük yaşam işlevselliğini olumsuz yönde etkileyebilmektedir.
Erteleme Davranışı Neden Ortaya Çıkar?
Erteleme davranışının psikolojik, duygusal ve bilişsel birçok nedeni olabilmektedir. Erteleme, çoğu zaman üstlenilen göreve karşı duyulan o anki rahatsızlık ve hoşnutsuzluk duygusundan kaçmak için insan beyninin verdiği anlık tepkiler olarak karşımıza çıkabilmektedir. Birey o anda hissettiği rahatsızlık duygusundan kaçarak kısa süreli bir rahatlama duygusu elde etse de bu durum uzun vadede daha büyük bir rahatsızlık duygusunu ortaya çıkarmakta ve bireyin kaygı düzeyini artırmaktadır.
Bununla birlikte yetersizlik hissi başarısızlık endişesi, eleştirilme korkusu, potansiyelini yeterince gösterememe gibi mükemmelliyetçi bir tutum da bireyin erteleme davranışı göstermesine neden olabilmektedir. Odaklanma sorunları yaşayan, karar vermede güçlük çeken ve yetersiz özdenetime sahip olan bireyler de erteleme davranışı görülebilmektedir. Kontrol duygusunu koruma, zihinsel ve duygusal yorgunluk, belirsizliğe tahammülsüzlük ve iç motivasyon eksikliğinden de kaynaklanabilir. Bazen de erteleme davranışını ortaya çıkaran sebepler bireyde var olan temel inançlar, ara inançlar, otomatik düşünceler ve bazı varsayımlardır. “bitiremezsem rezil olurum” “bir iş tamamlanmayacaksa hiç başlanmamalı” “yapsam da başarısız olacağım” gibi inançlar bunlara örnek verilebilir. Erteleme kimi zaman sadece bireyle ilgili olmayıp aynı zamanda çevresel faktörlerden de kaynaklanabilir. Yapılacak işin zorluğu, birey açısından önemi gibi faktörler buna örnek olarak verilebilir.
İnsanlar İşleri Neden Sürekli Erteler?
İnsan beyni çoğu zaman anlık rahatlama duygusunu uzun vadeli bir faydaya tercih etmektedir. Bu nedenle birey sıkıntı veren duygudan kurtulmak için erteleme davranışını bir strateji olarak kullanır. Burada aslolan görevin kendisinden bir kaçış değil görevin meydana getirdiği duygudan kaçıştır. “ ya başarısız olursam”, “mükemmel olmayacaksa hiç olmasın daha iyi”, “ya eleştirilirsem” gibi mükemmelliyetçi tutumlar, belirsizlik kaygısı ve yetersizlik duyguları da bir işe başlamayı ve tamamlamayı erteletebilmektedir. Bir iş kişinin değerleriyle, hedefleriyle veya anlam dünyasıyla örtüşmüyorsa ve kişi için yeterince önemli değilse bu durum motivasyon eksikliğine sebep olabilmektedir. Böyle durumlarda erteleme, isteksizliğin doğal bir sonucu olarak ortaya çıkar.
Sürekli Erteleme Neyin Belirtisidir?
Her insan hayatının belli dönemlerinde erteleme davranışı göstermektedir. Bu kimi zaman dinlenmek için ihtiyaç duyulan gerekli olan bir tutumdur.
Fakat sürekli erteleme davranışı göstermek işlevselliği olumsuz yönde etkilemeye başladığında bu durumu bir ihtiyaç ya da basit bir zaman yönetimi problemi olarak değil bireyin duygusal düzenleme ve öz denetim süreçlerinde yaşadığı güçlüklerin yansıması olarak düşünebiliriz. Bu durum zaman zaman bireyin sıkıntılı duygulara karşı düşük toleransa sahip olduğunu ve benlik algısını tehdit edecek durumlardan kaçındığını göstermektedir.
Erteleme Alışkanlığı Nasıl Oluşur?
Birey, üstlendiği bir görevle karşılaştığında, bu görevin sorumluluğu, belirsizliği ya da değerlendirilme ihtimali nedeniyle kaygı, stres, yetersizlik hissi veya sıkıntı gibi zorlayıcı ve rahatsız edici duygular yaşayabilmektedir. Bu duygularla baş etmekte zorlanan birey, söz konusu rahatsızlık hissinden kaçınmak amacıyla görevi ertelemeyi tercih edebilmektedir. Erteleme davranışı, uzun vadede bireyin akademik, mesleki ya da günlük yaşamında olumsuz sonuçlara yol açmasına rağmen, kısa vadede duygusal yükün azalmasına ve geçici bir rahatlama hissinin ortayaçıkmasına neden olur. Bu anlık rahatlama, erteleme davranışını pekiştirici bir işlev görerek, bireyin benzer durumlarla karşılaştığında aynı kaçınma stratejisini yeniden kullanmasına yol açar. Zamanla bu tekrar eden kaçınma örüntüsü, erteleme davranışının öğrenilmiş ve otomatikleşmiş bir davranış biçimi hâline gelmesine zemin hazırlar.
Erteleme Davranışının Psikolojik Nedenleri Nelerdir?
Erteleme davranışının psikolojik nedenleri arasında özgüven eksikliği, stres, kaygı, onaylanmama korkusu ve yetersizlik hissi yer almaktadır. Bununla birlikte olumsuz temel inançlar ve varsayımlar erteleme davranışını ortaya çıkaran faktörler arasındadır. Bazı bireyler görevlerini yerine getirmediklerinde yoğun suçluluk duyguları yaşayarak yargılayıcı bir tutumla kendilerine acımasız davranabilmektedir. Bu sert iç ses, işi kolaylaştırmak yerine daha da zorlaştırır. Sonuçta birey, dış dünyadan da gelebilecek herhangi bir eleştiri almamak için işe hiç başlamamayı seçebilmektedir.
Ertelemenin Akademik Başarıya Etkileri Nelerdir?
Erteleme davranışı, akademik başarıyı hem doğrudan hem dolaylı yollarla olumsuz yönden etkiler. Akademik sorumlulukların sürekli ertelenmesi, kişinin konularla yeterince ilgilenmemesine ve öğrenmenin yüzeysel kalmasına sebep olur. Görevlerin son ana bırakılması zaman baskısını artırarak stres ve kaygıya yol açar; bu durum dikkat, motivasyon ve performansı düşürür. Ayrıca erteleme, kişinin akademik yeterlilik hissini zayıflatır ve öz denetim becerilerinin gelişmesini engeller. Bu nedenlerle erteleme, yalnızca başarıyı değil, öğrenme kalitesini ve akademik sürekliliği de olumsuz etkileyen önemli bir faktördür.
Erteleme Davranışı Zaman Yönetimiyle İlişkili midir?
Erteleme, zaman yönetimiyle bağlantılı olduğu söylenebilir fakat temel sorun zamanı planlama ve kontrol etme değildir. Temel sorun planlanan zamanı ve eylemi bazı duygusal ve motivasyonel engeller nedeniyle uygulayamaması, başlayamaması ve devam ettirememesidir. Bunun nedeni zaman yönetiminde yaşanılan bir güçlükten ziyade öz denetim ve duygusal düzenlemede yaşanılan güçlükle ilişkilidir.
Erteleme Davranışı Nasıl Bırakılır?
Erteleme davranışı bırakmak için atılması gereken önemli adım erteleme davranışını, ona sebep olan durumları ve sonuçlarını farkında olmaktır. Bireyin kendisini yargılamadan ve suçlamadan var olan problemi kabullenerek çözüm odaklı bir tutum göstermesi erteleme davranışının bırakılmasında yardımcı olacaktır. Neden öyle olduğunu sorgulamak yerine şefkatli bir iç muhakeme ile bu davranışın neden ve nasıl ortaya çıktığını ve sürdüğünü, bunu düzeltmek için neler yapabileceğini kavraması birey için önemli bir adımdır. Bilişsel ve davranışçı bir yaklaşımla bireyin yapılacak görevin önündeki olumsuz sonuçları ve engelleri göze alması, motivasyonunu artıracak düşünce ve söylemlerde bulunması, görev esnasındaki rahatsızlık duygusuna karşı tolerans göstermesi ve ertelemeyi bırakıp harekete geçmesi erteleme davranışının ortadan kalkması için yapılması gerekenlerdir.
Erteleme Alışkanlığından Kurtulma Yolları Nelerdir?
Erteleme davranışından kurtulma, bireyin öncelikle sorunun farkına varması, bu durumu kabullenmesi ve değişim yönünde kararlı ve sürdürülebilir adımlar atmasıyla mümkündür. Erteleme, öğrenilmiş bir davranış örüntüsü olup, bazı durumlarda bireyin kendi içsel motivasyonu ve öz denetim becerileriyle değiştirilebilirken, bazı durumlarda ise psikolojik destek veya uzman yardımı gerektirebilmektedir. Bu süreçte bireyin, görev esnasında ortaya çıkan rahatsız edici duygulara kaçınmadan tolere edebilmesi, değişimi küçük ve yönetilebilir adımlarla başlatması, erteleme davranışını sürdüren olumsuz varsayım ve temel inançlara uymayıbırakması ve görev sırasında ortaya çıkan otomatik erteleme düşüncelerini tanıyıp bunlardan uzaklaşması, birlikte ele alınması gereken temel müdahale alanlarıdır.
Erteleme Davranışı Uzun Vadede Hangi Sorunlara Yol Açar?
Erteleme davranışının süreklilik kazanması, bireyin günlük yaşam işlevselliğinde belirgin aksaklıklara yol açabilmektedir. Bu durum, bireyin akademik ve mesleki sorumluluklarını zamanında yerine getirememesine, performansının düşmesine ve hedeflerine ulaşma sürecinin sekteye uğramasına neden olurken; aynı zamanda sosyal yaşamında da gerileyici bir etkiye sebep olabilmektedir. Süreğen erteleme davranışı, bireyin görevlerine başlamakta zorlanması, sorumluluklarını ertelemesi ya da tamamlayamaması sonucunda kontrol kaybı, yetersizlik ve suçluluk duygularını artırarak özgüven eksikliğine sebep olabileceği gibi bazı ruhsal sağlık sorunlarının da ortaya çıkmasına ya da mevcut sorunların derinleşmesine neden olabilmektedir.
Sürekli Ertelemenin Ruh Sağlığına Etkileri Nelerdir?
Erteleme davranışı doğrudan bir ruhsal bozukluğa sebep olmasa da sürekli erteleme davranışı suçluluk ve yetersizlik duygularına, süreğen stres haline ve özgüven eksikliğine sebep olabilmektedir. Bu süreçler uzun vadede bireyde depresyon belirtilerine ve kaygı bozukluklarına zemin hazırlayabilmekte ya da var olan bu sorunların derinleşmesine sebep olabilmektedir.
Erteleme Alışkanlığı Ne Kadar Sürede Değişir?
Erteleme alışkanlığının değişimi için kesin bir zaman aralığı belirlemek mümkün değildir. Bu davranışın değiştirilmesi uygulanan klinik müdahaleler ile birlikte bireyin değişime yönelik tutumu ve motivasyonu, farkındalık düzeyi ve sürece ne ölçüde aktif ve kararlı biçimde dâhil olduğuna bağlı olarak kişiden kişiye farklılık göstermektedir. Bununla birlikte yapılan bir araştırmaya göre erteleme odaklı BDT müdahalelerinde anlamlı azalma 3–5 hafta içinde raporlanmıştır. (Rozental & Carlbring, 2014) Ayrıca eşlik eden ruhsal sorunlar varsa bu sürenin uzayabileceği göz ardı edilmemelidir.
Erteleme Davranışı için Profesyonel Destek Alınmalı mı?
Erteleme davranışının süreğen ve kronik bir örüntü hâline gelmesi, bireyin akademik, mesleki, sosyal ve günlük yaşam işlevselliğinde belirgin bozulmalara yol açtığında, bu durumun yalnızca bireysel çabalarla yönetilmesi zorlaşabilmektedir. Bu gibi durumlarda, erteleme davranışının altında yatan bilişsel, duygusal ve davranışsal süreçlerin sağlıklı bir şekilde ele alınabilmesi ve işlevselliği yeniden kazandırmaya yönelik etkili müdahalelerin planlanabilmesi için alanında uzman bir ruh sağlığı çalışanından destek alınması gerekli hâle gelmektedir.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
Birey, erteleme alışkanlığının olduğunu yapması gereken bir işi bildiği hâlde sürekli olarak ertelediğini, ertelediğinde de geçici bir rahatlama yaşayıp sonrasında suçluluk ve stres hissettiğini fark ettiğinde anlar.
Erteleme davranışının değişim süresi, değişim için kullanılan klinik müdahaleler ve kişinin sürece katılımı ele alınarak kişiden kişiye farklılık gösterir. BDT temelli yaklaşım ile ilk değişimler 3-5 hafta içinde görülebilmektedirr.
Erteleme davranışı herkeste görülebilir. Herkes hayatın farklı alanlarında erteleme davranışı gösterebilir. Ancak her bireyde aynı sıklıkta ve şiddette ortaya çıkmaz. Bu durum zaman zaman bir ihtiyaç olarak normal kabul edilirken bazen de işlevselliği bozacak süreğen bir hal alır.
Evet erteleme davranışı sıklıkla tembellikle karıştırılabilir fakat tembellik değildir. Erteleme, bireyin üstlendiği sorumluluğu ya da yapmak istediği bir görevi işin sebep olduğu rahatsız edici duygulardan kaçınmak için işi ertelemesi ya da tamamlayamamasıdır.
Erteleme davranışı bir hastalık değildir, bir tutumdur. Öğrenilmiş bir davranış örüntüsü olarak tanımlanır. Ancak kronik hale geldiğinde işlevsellikte bozulmaya yol açabilmektedir.
Erteleme davranışı irade eksikliğinden kaynaklanmaz. Psikolojik açıdan erteleme; duygu düzenleme güçlüğü, kaygı, mükemmeliyetçilik, olumsuz temel inançlar ve kaçınma eğilimiyle ilişkili öğrenilmiş bir davranış örüntüsüdür. İrade tek başına belirleyici değildir.
Erteleme davranışı bir kişilik özelliği değildir. Bir davranış biçimidir. Ancak bazı kişilik özellikleri (örn. Mükemmelliyetçilik) erteleme davranışı göstermeye yatkınlığı arttırabilir.
Evet, görevin bireye verdiği stres, kaygı ve diğer rahatsız edici duygular erteleme davranışını artırmaktadır. Stres arttıkça birey ertelemeyi bir kaçınma stratejisi olarak kullanabilir.
Evet, kaygı bozukluğu erteleme davranışına sebep olur. Kaygı düzeyi arttıkça birey, görevle ilişkili rahatsız edici duygulardan kaçınmak için erteleme davranışını bir başa çıkma yolu olarak kullanabilir. Bu durum ertelemenin kronik bir hale gelmesine yol açabilir.
Evet, tek başına bir sebep olmasa da erteleme davranışında motivasyonun bir etkisi vardır.
Evet, süreğen bir erteleme davranışı, sorumlulukların ertelenmesi, işlerin tamamlanmaması ve görevlerin yerine getirilmemesine sebep olduğu için yetersizlik ve suçluluk duygularını artırarak özgüven eksikliğine sebep olabilmektedir.
Erteleme davranışı, görevlerin birikmesine, zaman baskısının ve kaygının artmasına ve stres düzeyinin yükselmesine yol açarak bireyin akademik, mesleki ve sosyal yaşamında işlevselliği olumsuz etkiler. Günlük yaşam kalitesini düşürür.
Erteleme, kısa vadeli rahatlama duygusuna sebep olduğu için davranışın pekişmesine ve öğrenilmesine sebep olur. Tekrarlandıkça alışkanlık haline gelebilir.
